IStrzyga starej PlewinyŁopuszna · zagadka zamkniętej izby i śladu zębów+
Mam siedemnaście lat i tej nocy nie mogę zasnąć.
Nie dlatego, że coś słyszę.
Właśnie dlatego, że niczego nie słychać.
Za oknem Łopuszna jest czarna i nieruchoma. Mróz obrysował szyby białymi liśćmi. Psy, które zwykle odpowiadają sobie od zagrody do zagrody, milczą. W piecu zostało tylko kilka czerwonych szczelin między polanami.
Leżę przy ścianie obok młodszej siostry.
— Maryśka, śpisz?
Mruczy coś i odwraca twarz.
Ja patrzę w ciemność.
Od kilku chwil wiem, że ktoś stoi w izbie.
Nie widzę go.
Wiem.
W Łopusznej człowiek od dziecka uczy się ciszy. Inaczej szumi Dunajec przed odwilżą, inaczej Łopuszanka po ulewie, inaczej smreki, gdy holny idzie od gór. Ja znam te głosy lepiej niż pacierz. Znam trzask mrozu w płocie, skrzyp śniegu pod kierpcem, pohukiwanie sowy spod Cyntyrza. Dlatego ta noc mnie nie oszukuje. To nie jest zwykła cisza. To cisza, która na coś czeka.
Przysuwam policzek do zimnej ściany i przez chwilę myślę o lecie: o trawie mokrej po kolana, o jagodach na skraju boru, o tym, jak słońce łamie się na Łopuszance w tysiąc drobnych skier. Człowiek tutaj kocha ziemię także wtedy, gdy się jej boi. Może właśnie wtedy najbardziej.
— Plewina — szepcze Maryśka przez sen.
— Śpij, smyku.
I wtedy belka nad nami trzeszczy. Nie tak, jak trzeszczy stare drewno. Jakby ktoś położył na niej ciężar. Patrzę w górę. Nic. A jednak wiem, że gdybym teraz wybiegła przed chałupę, pobiegłabym prosto ku rzece, choć mróz rozcina stopy. Byle tylko znaleźć się pod niebem, gdzie każda rzecz ma swoje miejsce. Bo w izbie właśnie pojawiło się coś, co miejsca mieć nie powinno.
Próbuję rozwiązać to rozsądnie.
Ojciec mógł wstać do wody. Matka mogła poprawić drzwiczki pieca. Mysz mogła zrzucić coś ze skrzyni.
Tylko że ojciec chrapie.
Matka oddycha równo.
A myszy nie ugniatają siennika.
Mój siennik opada przy nogach.
Powoli.
Jakby ktoś najpierw oparł dłoń, potem kolano, a na końcu usiadł.
Zaciskam palce na brzegu pierzyny.
— Mamo?
Głos nie wychodzi.
Ciężar przesuwa się wyżej.
Czuję chłód na ramieniu.
Potem dotyk.
Nie szorstka dłoń ojca. Nie ręka siostry.
Coś obejmuje moje przedramię.
A potem zaciska zęby.
Ból jest tak nagły, że całe ciało wygina mi się do tyłu.
Szarpnę ręką.
Nic.
Drugi raz.
Trafiam dłonią w coś obok siebie. Barki. Głowę. Kształt człowieka.
Tylko człowiek oddycha.
To nie oddycha.
Słyszę jedynie ciche mlasknięcie przy mojej skórze.
Wtedy odzyskuję głos.
— MAMO!
Izba wybucha ruchem.
Siostra krzyczy. Ojciec wpada z łuczywem. Matka przewraca stołek.
Światło rozcina ciemność.
Na sienniku nie ma nikogo.
Ja siedzę pod ścianą i trzymam się za rękę.
— Co sie stało?!
— Ktoś haw był.
Ojciec natychmiast sprawdza drzwi.
Zasuwa jest założona od środka.
Okiennica zamknięta.
Komora pusta.
— Kto?
— Nie wiem.
— Człowiek?
Pokazuję rękę.
W świetle łuczywa pojawia się półokrąg siniejących punktów.
— Miał zęby.
Matka robi znak krzyża.
Ojciec nie.
Ojciec jest człowiekiem, który wierzy w siekierę, zasuwę i ślad buta.
— Nikt nie wszedł.
— To kto mnie ugryzł?
— Może siostra przez sen.
Maryśka pokazuje mu swoje zęby.
— Ja mam mniejsze.
Ojciec patrzy najpierw na nią, potem na mój ślad.
Nic nie mówi.
Rano zaczynamy śledztwo.
Tak to nazywa ojciec, choć ze złością.
Najpierw mierzy ślady zębów nitką. Potem każe wszystkim w domu przyłożyć szczękę do kawałka miękkiego chleba.
— Po co? — pyta matka.
— Skoro człowiek, to ma zęby człowieka.
Porównujemy.
Żaden odcisk nie pasuje.
Ojciec idzie po sąsiada, Jędrka, bo tydzień wcześniej pokłócili się o miedzę.
— Myślisz, że wlazłem wam nocą i gryzłem córkę? — wrzeszczy Jędrek.
— Pokaż zęby.
— Zwariowałeś.
— Pokaż.
Kłócą się tak długo, że w końcu Jędrek gryzie chleb tylko po to, by udowodnić, że to nie on.
Nie pasuje.
Następnie sprawdzamy komin.
Za wąski.
Podłogę.
Nie ma klapy.
Strzechę.
Bez śladu.
— Widzisz? — mówi ojciec do matki. — Musi być wyjaśnienie.
Stara Klimczyna, która przyszła bez zaproszenia, prycha.
— Jest.
— Jakie?
— Strzyga.
Ojciec rzuca jej spojrzenie.
— Chcę wyjaśnienia, nie nazwy.
Klimczyna dotyka mojego śladu jednym palcem i cofa rękę.
— Nazwa bywa ostrzeżeniem.
Klimczyna mówi, że tej nocy mamy zrobić pułapkę.
Ojcu pomysł się podoba, dopóki nie słyszy szczegółów.
Popiół na podłodze. Nitka na oknie. Miska z wodą przy drzwiach. Żelazne nożyce pod poduszką.
— Nożyce złapią złodzieja?
— Nie. Dziewczynie przypomną, że ma się czym bronić.
— A popiół?
— Tobie da ślad, którego tak bardzo chcesz.
Ojciec sam wysypuje popiół.
Cienka, równa warstwa przy drzwiach, pod oknem i wokół mojego posłania.
Do zasuwy przywiązuje włos z końskiego ogona. Jeśli ktoś ją ruszy, włos pęknie.
Pod oknem rozciąga nitkę.
— Teraz zobaczymy — mówi.
Ja chciałabym, żeby nie zobaczyć niczego.
O północy budzi mnie głos.
— Plewina...
Otwieram oczy.
Wszyscy śpią.
— Plewina...
Głos dochodzi spod okna.
Brzmi jak moja siostra.
Tylko wolniej.
— Plewina, chodź.
Zaciskam palce na nożycach.
Przypominam sobie słowa Klimczyny: matka podejdzie i tobą potrząśnie. To, co nie chce podejść, woła.
Nie odpowiadam.
Coś drapie w drewno.
Raz.
Dwa.
Trzy.
Potem słyszę ruch przy nogach.
Siennik ugina się minimalnie.
Krzyczę wcześniej niż poprzednio.
Ojciec jest na nogach w sekundę.
— Gdzie?!
— Tu!
Światło.
Pusto.
Ojciec patrzy na drzwi.
Włos na zasuwie cały.
Nitka przy oknie nieruszona.
Popiół gładki.
— Mówiłem — zaczyna.
Matka podnosi lampę.
— Tam.
Obok mojego siennika jest jeden ślad.
Nie stopa.
Tylko przednia część, jakby ktoś stanął na palcach i nie postawił pięty.
Jeden jedyny odcisk w środku kręgu popiołu.
Żadnego prowadzącego do niego.
Żadnego wychodzącego.
Ojciec klęka.
Przykłada dłoń.
— Za małe na mężczyznę.
— Za duże na dziecko — mówi matka.
Klimczyna, która tej nocy śpi u nas na ławie, podchodzi najwolniej.
— Teroz mos swój ślad.
Ojciec wstaje.
— Ktoś musiał go zrobić wcześniej.
— Sam sypałeś popiół.
— Więc...
Nie kończy.
Pierwszy raz widzę, że mój ojciec boi się odpowiedzi.
Następnego dnia robi rzecz, której nikt się po nim nie spodziewa.
Idzie po psa.
Pożycza dużego burego od wuja i przywiązuje go w izbie.
— Jeśli coś wejdzie, pies poczuje.
Klimczyna kręci głową.
— Zwierzęta czują pierwsze. I pierwsze wiedzą, przed czym nie szczekać.
Wieczorem pies jest spokojny.
Do chwili, gdy gaśnie ostatnie światło.
Wtedy wsuwa się pod ławę.
Ogon pod brzuch.
— Wyłaź — mówi ojciec.
Pies nie rusza się.
Około północy podnosi głowę.
Patrzy dokładnie nad moje posłanie.
Nie szczeka.
Warcząc, cofa się pod ścianę.
Ja też patrzę.
Nic nie widzę.
Ale cień na belce nad moją głową robi się ciemniejszy.
Jakby między ogniem a ścianą stał ktoś, kogo nie potrafimy zobaczyć.
— Ojcze...
Ojciec widzi.
Podnosi siekierę.
— Wynoś się z mojego domu!
Cień przesuwa się po suficie.
Nie ku drzwiom.
Ku mnie.
Pies skomli.
Wtedy matka wrzuca do pieca garść jałowca.
Dym pachnie ostro.
Cień znika.
Pies wyskakuje spod ławy i rzuca się do drzwi.
Na mojej ręce stary ślad zębów nagle zaczyna piec.
Po tej nocy nic już mnie nie gryzie.
Ślady bledną przez kilka dni.
Ojciec nigdy nie mówi „strzyga”. Nadal naprawia zasuwy, sprawdza okna i kłóci się, gdy ktoś powtarza tę historię zbyt głośno.
Ale od tamtej zimy zawsze trzyma przy drzwiach gałązkę jałowca.
Mijają lata.
Wychodzę za mąż. Rodzę dzieci. Potem wnuki.
Czas zabiera twarze, daty, całe sezony. Nie zabiera tamtego nacisku na siennik.
Kiedy jestem już stara, do Łopusznej przychodzi człowiek z papierem i piórem. Pyta o dawne wierzenia.
— Plewino, podobno widzieliście strzygę.
— Nie widziałam.
Pióro zatrzymuje się.
— Jak to?
— Czułam. To gorsze.
Opowiadam mu o zębach, o popiele, o psie, o cieniu.
Młody mężczyzna siedzący dalej od ognia uśmiecha się.
— Może ktoś was nastraszył.
— Możliwe.
— Może sen.
— Możliwe.
— Więc skąd pewność?
Patrzę na niego.
— Nie mam pewności.
Uśmiecha się szerzej, jakby właśnie wygrał.
— Mam tylko zagadkę, której nikt z nas nie rozwiązał. Zaryglowane drzwi. Całe nitki. Popiół bez śladów. Pies, który patrzył na coś, czego my nie widzieliśmy. I zęby na mojej ręce.
Pochylam się bliżej.
— Jeśli znajdziecie lepszą odpowiedź, proszę wrócić i mi ją powiedzieć.
Nie wraca z odpowiedzią.
Za to zapisuje historię.
I może to jest uczciwsze.
Bo do dziś, kiedy nocą drewno cicho trzaśnie obok mojego posłania, nie myślę najpierw „strzyga”.
Myślę tylko:
Jak weszła?
Po lekturze: źródło historyczne i zakres rekonstrukcji
Rdzeń źródłowy: Goszczyński odnotował relację starej Plewiny z Łopusznej, która w młodości miała zostać nocą ugryziona przez istotę uznaną przez nią za strzygę.
Warstwa językowa i pejzażowa tej adaptacji jest dodatkowo inspirowana publicznymi utworami Kazimierza Przerwy‑Tetmajera o Podhalu i górach; nie zmienia to źródłowego rdzenia legendy zapisanego przez Goszczyńskiego.
Najmocniejszy trop nie prowadzi do jednego punktu na mapie, lecz do samej Łopusznej: starej zabudowy, zimowych nocy, Dunajca i lasów nad wsią. To historia, którą najlepiej czyta się po zmroku, kiedy z gór schodzi cisza.
